zondag 23 maart 2014

EXPERIMENT MET 'EEN MOOIE JONGE VROUW'

Voor een zondagochtend in maart is de trein van Groningen naar Amsterdam ongewoon druk. Vanuit Groningen ga je echt op reis, van noord naar zuid, oost of west; je bent al gauw twee uur onderweg. Terug nog eens twee uur: genoeg tijd om ‘Een mooie jonge vrouw’ te lezen, het boekenweekgeschenk geschreven door Tommy Wieringa. Op vertoon van de literatuur gratis reizen! Overal om ons heen vouwen mensen het mooi gebonden boekje open, met op de cover een volle rijpe kers.
Tussen Haren en Assen wordt de betekenis van de cover duidelijk. Pagina 11: “Op de oever vouwden ze een plaid uit en hieven hun gezicht naar de late zon. Achter hen was een kersenboomgaard met groene netten overtrokken.’ … ‘Kom’, zei ze, ‘we gaan kersen kopen. Ze droeg een wit katoenen jurkje, haar benen waren bruin’… ‘Edward kocht een pond kersen. Ze waren knapperig en zoet, het voorjaar was warm en droog geweest. Ze wandelden terug naar de stroom en spuwden de pitten zo ver weg als ze konden.”

Mijn vrouw en ik zitten tegenover elkaar. We hebben allebei een boek en beginnen gelijktijdig te lezen. Om ons heen in het rijtuig: twee oudere mensen – waarschijnlijk een echtpaar, een lange jongeman met basketbalpet, een meisje van misschien Molukse afkomst, een man en een vrouw van middelbare leeftijd – vast ook een echtpaar. Achter ons wat studenten, een paar vriendinnen, een jonge manager of een soort vertegenwoordiger, een ernstige onderwijzeres. Het is stil in de stiltecoupé met zeker veertig reizigers. Op gepaste wijze komt de conducteur zachtjes binnen. De passagiers zwaaien hem toe met ‘Een mooie jonge vrouw’.

“Later, als hij in haar binnengedrongen is en op zijn armen steunt, kromt ze zich onder hem. Hij stoot in haar, ze lacht en zegt ‘ben je daar eindelijk’. Haar ervarenheid verrast hem, hij is vergeten dat mensen van haar leeftijd alles al weten.”
Pagina 13. Ik kijk op van mijn boek. De trein zoeft langs de meanderende Drentse Aa en langs de chique golfbaan van Glimmen. Op dit moment lezen tientallen mensen tegelijkertijd deze zinnen. Mooie zinnen, opwindende zinnen? Kan ik aan de gezichten van mijn medepassagiers zien wat ze lezen en of ze er warm van worden?
In Zwolle stappen wat mensen uit en komen er nieuwe literatuurliefhebbers bij. Ergens tussen Zwolle en Lelystad zijn we te weten gekomen dat Ruth maar niet zwanger werd omdat slechts vijfendertig procent van het zaad van Edward levensvatbaar was.
“In de parkeergarage streek ze met haar wijsvinger over zijn kruis en zei: ‘Een Trabantje, schat?” Glimlachend kijk ik rond: bij hoeveel medereizigers herken ik deze ironie op hun gezicht? Een paar regels verder op bladzijde 48: “Plicht sloop hun seksleven binnen. Ze vrijden met ongemakkelijke lichamen, Ruth hield bij wanneer het moest.” Wat vindt de ernstige onderwijzeres hiervan?
Het oudere echtpaar zit nog bij ons in de trein. Hun ogen zijn gericht op het boekje, ze geven elkaar geen enkel teken van herkenning.
Of zitten we nu allemaal op andere bladzijden, afhankelijk van de leessnelheid? Ik kijk naar mijn vrouw, maar ik kan de paginanummering niet goed zien. Ik vraag het haar. Ze zit op bladzijde 45 waar Ruth opeens zegt: “Ed, ik wil misschien wel een kind”, waarop Edward na een korte stilte reageert met “Daar was ik al bang voor.”

Simultaan lezen. Samen met onbekende mensen tegelijkertijd een prachtig, spannend en af en toe opwindend boek lezen. Een unieke situatie, iets voor een wetenschappelijk experiment, financieel mogelijk gemaakt door de NS, de CPNB en de Bezige Bij. Slechts één keer per jaar uitvoerbaar op de zondag na de Boekenweek.
Ik ben begonnen met het bestuderen van gezichten en ik zou graag verder willen gaan.
Ik zou het lezen als een dromerige coupé-voorzitter willen leiden. Ik zou de literaire ervaring van de jongen met de basketbalpet ter plekke willen confronteren met de fantasie van de twee vriendinnen. Ik wil het oudere echtpaar en het echtpaar van middelbare leeftijd met elkaar in contact brengen: wilt u elkaar om de beurt de mooiste zin voorlezen?
En dan zou ik bijvoorbeeld aan het Molukse meisje willen vragen om de passage onderaan bladzijde 54 hardop voor ons te reciteren, op het ritme van de trein die langs de Oostvaardersplassen scheert. Ga maar in het middenpad staan, meisje. Lees allemaal even mee, dames en heren, over het vreemdgaan van Edward tijdens de zwangerschap van Ruth.
"Toen ze zijn voeten masseerde, begon hij te huilen. Niemand had zijn verwaarloosde voeten ooit zo aangeraakt. 'In je voeten komen heel veel meridianen samen,' zei ze. En: 'Volgens mij ben je veel gevoeliger dan je zelf denkt.'"
Hardop voorlezen? Daar krijg je problemen mee in een stiltecoupé.


Zondagavond om tien uur zijn we terug in Groningen. We hebben ‘Een mooie jonge vrouw’ uit. We hebben, in dezelfde coupé, elk onze eigen literaire reis gemaakt, naar  onze eigen richting en bestemming. Tommy Wieringa was onze fantastische conducteur.

zondag 23 februari 2014

ZACHT EN MOEDIG: LEO VROMAN EN ELS BORST


“Ik vind het een vreemd gevoel dat ik misschien voor het laatst gestemd heb. Dat vind ik dramatischer dan het doodgaan zelf”
Gisteren, 22 februari, overleed Leo Vroman, de grote zachtmoedige dichter, 98 jaar oud.
“Ik ben er gewoon nieuwsgierig naar. Want ik ben nog niet dood geweest”

Een paar keer heb ik als voorzitter van een conferentie een gedicht van Leo Vroman voorgelezen. Leo Vroman: Liefde voor taal en Liefde voor mensen. Vanuit mijn opvatting over voorzitterschap vond ik het mooi om zo’n serieuze bijeenkomst juist met poëzie van Vroman te verlevendigen en te verdiepen. En ik voegde er nog een muzikale parel van Bach aan toe*.

MENS 

Mens is een zachte machine
een buigbaar zuiltje met gaatjes,
propvol tengere draadjes
en slangetjes die dienen
voor niets dan tederheid
en om warmer te zijn dan lucht.
Och, hij heeft ademzucht
en hart-arbeid.
…
God behoede de mens
en geve hem een zoen:
er is verder niets met hem te doen.
Streel zijn zoete pens,
want mens is een zachte machine,
een ingewikkeld liefje.
Verzilver zijn statiefje,
leid hem in een vitrine,
doe bij hem een lichtje aan.

Loop zachtjes om hem heen en
ga elders om hem wenen,
maar laat hem staan.

Leo Vroman was al in de tachtig toen hij zijn veertien Psalmen dichtte. Daarbij richtte hij zich niet tot een almachtig opperwezen, maar tot het enige dat wij mensen kunnen ontdekken in het universum: Systeem. Met een eerbiedige hoofdletter! Want zoals Spinoza al stelde: God en de Natuur zijn aan elkaar gelijk.

Psalm I

Systeem! Gij spitst geen oog of baard
en draagt geen slepend kleed;
hij die in U een man ontwaart
misvormt U naar zijn eigen aard
waar hij ook niets van weet.

Systeem, ik noem U dus geen God,
geen Heer of ander Woord
waarvan men gave en gebod
en wraak wacht en tot wiens genot
men volkeren vermoordt.

Systeem! Lijf dat op niets gelijkt,
Aard van ons hier en nu,
ik voel mij diep door U bereikt
en als daarvoor mijn tijd verstrijkt
ben ik nog meer van U.

Twaalf dagen geleden kwam Els Borst om het leven. Zij was tot 2002 de zachtmoedige minister van Volksgezondheid, zacht en zeer moedig: mens is een zachte machine.
Els Borst: wijs en waarlijk democratisch, tolerant en geduldig, net als Leo Vroman gedreven door Liefde voor taal en Liefde voor mensen. Els Borst: in alle opzichten het tegendeel van het doodarme populisme van LPF en PVV. Met geweld is zij, dat ingewikkeld liefje, na 81 jaar zomaar tot stilstand gebracht. Schokkend, intens verdrietig.
De laatste vier regels uit Psalm II draag ik op aan haar en aan Leo Vroman zelf:

Zult Gij ooit zijn waar ik U prijs
in alle richtingen op reis
dan bid ik U te doen alsof
mijn stof mag paren met Uw Stof.




* Potentiële opdrachtgevers, op zoek naar een dagvoorzitter of gespreksleider: voor een conferentie of het leiden van een managementbijeenkomst zonder poëzie of muziek kunt u beter iemand anders zoeken. Ik ben nu eenmaal een zachte machine, ik ben geen snelle jongen, ik ben een Senior.

zondag 19 januari 2014

HET TOSCANE VAN HET NOORDEN

“Kom jij uit Groningen? Dat is niet aan je te horen”
Dit ‘compliment’ heb ik vaak moeten incasseren.
Mijn reacties waren óf zouteloos slap (“Denk je echt dat alle Groningers, meer dan een half miljoen mensen, plat praten?” - “De meeste Groningers spreken Algemeen BESCHAAFD Nederlands, hoor”) óf treurig defensief (“Ik ben ook geen echte Groninger, ik woon hier pas vanaf 1982” – “Mijn vader is in Groningen geboren, ik ben dus maar een halve Groninger”).
Mijn vader, geboren in de Singelstraat in Groningen, een Stadjer dus, schaamde zich het grootste deel van zijn leven voor zijn Groningse tongval. Hij heeft ons in Utrecht en Den Haag, samen met onze Utrechtse moeder, bewust opgevoed met zo smetteloos mogelijk ABN. Zelfs als we met het gezin op bezoek waren bij onze rasechte Groningse grootouders en bij onze ooms en tantes, begenadigd met het zangerige Stads-Gronings, volhardde mijn vader in zijn neutrale braaftaal.
Ik weet dat er veel Groningers waren, en nog steeds zijn, zoals mijn vader: té bescheiden, té vaak schaamtevol over hun Groningse wortels, bang om vanwege hun taal als achterlijk en boers weggezet te worden. Mensen uit ‘Holland’ lachen ons nog steeds uit met hun mislukte imitatie: Maatsienietsoor’n ha, ha. Het is de vraag of er echt zoiets als Randstedelijke arrogantie bestaat, maar veel Groningers zijn er wel bang voor.

In 1982 zijn mijn vrouw en ik met onze kinderen vanuit Utrecht naar Groningen verhuisd. Mijn ouders, in de zeventig inmiddels, kwamen vanuit Den Haag graag logeren in onze oude pastorie, midden in het dorp. Pas toen heeft mijn vader zijn schaamte voor het Gronings langzaam afgelegd. Op een dag hoorde ik hem op het tuinpad met onze bejaarde buurvrouw praten: in volleerd Gronings, stoer en plat. Daarna ging hij vaak naar onze dorpskapper: niet vanwege de moderne coupe maar om Gronings te praten met de wachtende klanten en de kapper. De schaamte voorbij… Hij voelde zich veilig, hij durfde weer trots te zijn op zijn Groningse taal en cultuur. Zo werd hij ook lid van de Stichting Oude Groninger Kerken (www.groningerkerken.nl), die ruim zestig (vooral middeleeuwse) kerken met liefde beheert en helpt restaureren.
“Groningen”, zei mijn vader wel eens pathetisch, “is het Toscane van het Noorden. Niet zo erg hoor dat bijna niemand dat weet. Want dan blijft het lekker rustig.”
(Een even vooruitziende als bizarre vergelijking, denk ik nu. Nog steeds hebben die Italianen, alle beloften van Berlusconi ten spijt, het puin van de Toscaanse aardbevingen in de Abruzzo van 2012, L'Aquila van 2009, Assisi van 1997 en 1993 niet of slechts ten dele opgeruimd... De bevolking van Middelstum en Bedum in tentenkampen? Rutte belooft dat er snel verbetering komt...)

We hebben met onze aardgasmiljarden de verkeersinfarcten van het overvolle Westen van Nederland opgelost met zes-baans autowegen, hoge snelheidstreinen, goederenspoorlijnen, landingsbanen en havens, terwijl er nauwelijks werd geïnvesteerd in de zieltogende economie van ons Groningerland. Nu staan veel van onze huizen en onze eeuwenoude kerken te scheuren door de aardbevingen.
Maar het allerergste: we werden door ‘Den Haag’ en door de Randstad niet serieus genomen. Eerst werden we voorgelogen en bedrogen, daarna uitgelachen als cultuurloze boerenpummels die niet eens fatsoenlijk Nederlands kunnen praten. Kleinzielig zijn we niet, maar dát heeft ons Groningers diep in ons hart gekwetst
Wellicht hebben we onszelf in de hoek gezet, wellicht hebben we ons veel te lang geschaamd en met de pet in de hand om geld en erkenning gevraagd.
Maar nu weet ik zeker dat mijn vader (God hebbe zijn ziel)  ‘Groningers in Opstand’ gesteund zou hebben. Hij zou onmiddellijk de petitie ondertekend hebben:
KOP D’R BIE EN D’R VEUR!

vrijdag 1 november 2013

POLITIEK ASIEL DOOR EEN BESCHAAFD ARABISCH LAND



De Islam was toch een achterlijke cultuur? Kunst was toch een linkse hobby en wetenschap megalomane verspilling?
Halbe Zijlstra, met de zure zwaveladem van Wilders in zijn nek, trok in Rutte I ten strijde tegen ‘de arrogantie van de juiste smaak’ en het ‘ondraaglijk snobisme’ van een zichzelf benoemde culturele elite.
En nu, najaar 2013, verhuist de door hem wegbezuinigde bibliotheek (400.000 boeken, 20.000 tijdschriften) van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT)/Het Tropenmuseum bijna in zijn geheel naar de Bibliotheca Alexandrina in Egypte! Op het laatste moment gered van de papiervernietigers van Zijlstra én Bussemaker. De doodstraf werd vlak voor het vonnis ingetrokken dankzij het politiek asiel van een beschaafd Arabisch land.

Wat is eigenlijk het verschil tussen Rutte I en Rutte II? Ja, Rutte ruilde de PVV in voor de PvdA… Maar hij bedong blijkbaar dat de nieuwe minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Jet Bussemaker, nauwelijks afstand mocht nemen van het sloperswerk van haar voorganger Halbe Zijlstra.
Halbe werd immers de nieuwe fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer. En omdat Mark en Diederik vriendjes werden, moest de PvdA natuurlijk niet moeilijk doen over dat irritante vriendje van het nieuwe vriendje: ‘les amis de mes amis sont mes amis’. “Gaan jullie maar leuk samen knikkeren, Halbe en Diederik. Geen ruzie maken, hoor” grinnikte Marc.
Zelfs De Volkskrant stak op vrijdag 2 november 2012, exact een jaar geleden, in een uitgebreide analyse Halbe Zijlstra een hart onder de riem. Zijn bezuinigingsoperatie was helemaal geen sloopwerk, maar een ‘onomkeerbare ontwikkeling’. Zijlstra wist het zelfs zo te draaien dat die cultuursnobs alle ellende over zichzelf hadden afgeroepen met hun arrogante Mars der Beschaving en hun irrationele en halsstarrige protesten… Dankzij dappere Halbe is er nu sprake van een ‘nieuw realisme’ in de cultuurwereld, zo waste De Volkskrant de oren van een groot deel van zijn eigen lezers, achterban van PvdA en D66.

De bibliotheek van het KIT gaat voor een groot deel over de Nederlandse koloniale geschiedenis van de afgelopen twee eeuwen. Daar hoeven Zijlstra en Wilders niet aan herinnerd te worden. Los van het feit dat Zijlstra erkent nooit boeken te lezen, mocht van hem díe geschiedenis en díe cultuur vernietigd en nu op transport gesteld worden naar het ‘achterlijke’ Egypte. Daar kan ons kolonialisme en onze slavenhandel door 'achterlijke' wetenschappers verder bestudeerd worden.
Cultuur in Nederland? “Blijf met je buitenlandse tengels af van onze prachtcultuur van Sinterklaas en Zwarte Piet”. Wilders dreigde zelfs uit de Verenigde Naties te stappen! De PVV waarschuwt de wereld voor het laatst.

In oktober leidde ik als onafhankelijk voorzitter een debat met de lokale politieke partijen in de gemeente Groningen over investeringen in kunst en cultuur. De zaal van het Grand Theatre aan de Grote Markt zat vol met bezorgde kunstenaars. Op het podium zaten kritische experts uit de wereld van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap én raadsleden van politieke partijen.
Elf partijen telt de Gemeenteraad. Maar er was niemand van de VVD, niemand van de ChristenUnie, niemand van de aan de PVV verwante Stadspartij, niemand van het CDA, niemand van de SP, zelfs geen hond van de Partij voor de Dieren. Halbe Zijlstra heeft het cynisme over Kunst en Cultuur blijkbaar met succes over het hele land uitgesmeerd. Ook in Groningen heb je politici die geen bezwaar hebben tegen het inzetten van papiervernietigers en andere machines voor de overbodige producten van schrijvers en dichters, musici en dansers, schilders en tekenaars, acteurs en filmers. Zet het zootje maar op transport naar Egypte of Siberië. Deze localo's zijn, in tegenstelling tot de ‘dappere’ Halbe, alleen te laf om daar en plein public voor uit te komen.

Het was mijn taak om als onafhankelijk voorzitter het debat in goede banen te leiden en het publiek te betrekken bij de discussies. Het werd een levendige en boeiende middag, maar nog nooit had ik zoveel moeite om onafhankelijk en neutraal te blijven.

zondag 27 oktober 2013

REGIE OVER EEN OGENBLIK STILTE


De lunch van een dagvoorzitter bestaat meestal uit een lopend buffet, maar bij kleine conferenties zitten de deelnemers tussen de middag soms aan tafel: kopje soep, kroketje, broodje, mandarijntje. Ook in de pauze houden we de regie in handen, rolvast en alert, vooral als we weten dat er onder de congresgangers belijdende christenen zijn, CDA-leden of mannenbroeders van de ChristenUnie: “Mag ik u verzoeken een ogenblik stil te zijn”. Na twintig à dertig seconden maak ik met vaste stem een eind aan het ritueel van bidden, staren, mediteren of schuifelen: “Eet u smakelijk allemaal"

Vrienden eten bij ons. We nemen plaats en laten onze ogen genietend over de met zorg gedekte tafel gaan, ik schenk de wijn in, wit bij het voorgerecht, ik wil het glas heffen… Maar dan doorbreekt Johan mijn stramme gastvrijheidsritueel. Met een verontschuldigende zachte stem vraagt hij om EEN OGENBLIK STILTE, terwijl ik nu wil toasten op onze gezondheid en onze vriendschap, om elkaar daarna even in de ogen te kijken, en dan ga ik onze vrienden smakelijk eten wensen en zeggen hoe fijn het weer is om bij elkaar te zijn, vervolgens komt het muzikale geklingel van de lepels, de zacht zoute smaak van de zelfgemaakte courgettesoep met blauwe schimmelkaas, en dan de eerste complimenten.
‘Sorry, natuurlijk, sorry’, stamel ik. Het woord ‘regiefoutje’ hou ik nog net binnen.
Johan en Henriette slaan hun ogen neer. In de twintig à dertig stille seconden spiegel ik mezelf eerst in het glazuur van mijn bord, dan gluur ik naar mijn vrienden, hun hoofd licht gebogen, geen geprevel maar devote concentratie.
Een stille zucht ontsnapt mij als ik mijn ogen opsla naar de lamp boven de tafel: veel te fel, moet ik dimmen; ik zie hoe goudgeel de wijn is en hoe frisgroen de kleine kogelronde spruitjes – geen seconde te lang gekookt -, ik adem de geur van het perfect geroosterde vlees in; ik strijk een kleine plooi recht in het tafellaken en leg mijn lepel in strak gelid naast mijn mes.
Ik gluur weer naar mijn gelovige vrienden - wat geloven ze eigenlijk? - en ik relativeer mijn regiefoutje: bijna al onze vrienden zijn heiden of hooguit van een tobberig ietsisme; terwijl mijn vrouw oogcontact met mij zoekt en ik flauw naar haar glimlach, besluit ik mijn ogen ook even te sluiten, nog net niet te laat. Ik heb nog wat fracties van seconden om de ongemakkelijke stilte tot mijzelf door te laten dringen, maar ik hoor mijn hart bonzen en mijn bloed suizen.
Dan verneem ik hoe Johan en Henriette zacht een kruis slaan, ze richten zich op. Ik verbreek de stilte: ik wens jullie smakelijk eten!

Als dagvoorzitter gebruiken we vaak een effectieve methode om te voorkomen dat discussies in subgroepen gekaapt worden door opdringerige deelnemers met drammerige ideologieën: we lezen eerst een stelling of vraag voor, daarna verzoeken we de groep om even na te denken en daarna in stilte een reactie of antwoord op papier te zetten. Soms begeleiden we die stilte met zachte klassieke muziek. Pas als iedereen, om de beurt, zijn of haar reactie heeft voorgelezen, mogen de discussies losbarsten.  Met stilte regisseren we het debat.


Noorwegen, afgelopen augustus.  We kampeerden langs de Peer Gynt Vej, op 1000 meter, in de eenzame natuur.
We voelden dat we twee nietige mensenkinderen waren, zonder enige invloed op wat zich om ons heen manifesteerde. De struiken droegen uit zichzelf volop blauwe bessen, de lage berken ruisten zomaar met hun eerste gele bladeren, het meer in de vlakte lag er zonder enige menselijke tussenkomst al eeuwen, de kleine beek meanderde er in zelfontworpen bogen onafhankelijk naar toe, de heuvels waren zichzelf, de stenen en keien hadden besloten om zich niet te verroeren, de wind besloot autonoom om te gaan liggen, de avond viel in zijn zelfbepaalde tempo, de zon ging zomaar onder. En het werd stil, absoluut stil. De stilte hield niet op, uur na uur, de hele avond en nacht bleef het stil.  Urenlange stilte, een fractie van een fractie van een seconde van de eeuwige stilte. Ik heb mijn hoofd gebogen voor de machtige en eeuwige natuur, voor Moeder Aarde. De regie heb ik uit mijn handen laten vallen. Ik heb mijn nietigheid en tijdigheid erkend, zo zacht mogelijk geademd, mijn ogen gesloten en gebeden zonder te prevelen.  

Als ik voortaan om een ogenblik stilte vraag of als ik op verzoek van anderen even stil moet zijn, probeer ik het verlangen naar dit moment, deze sfeer, daar in Noorwegen, gedurende twintig à dertig seconden weer op te roepen.

zaterdag 20 juli 2013

BACH: OPGEFOKTE ADHD-PUBER, KORT LONTJE

De buurtbewoonster: “De herrie is soms niet te harden. Vooral ’s avonds word je gek van het gebrul en gebral. Al dat volk dat via onze straat naar de kroegen op de markt loopt. ’s Nachts zwalken ze beschonken vanaf de markt weer naar huis, ruzie zoekend, scheldend, er vallen klappen”
Student Johan Geyersbach: “Die arrogante bal had mij die middag uitgemaakt voor een valse geit en een klote-fagottist. We speelden op een feest, nota bene van de kerk, en hij zeikte iedereen af. En dan hebben ze die opgefokte puber van 20 hier ook nog aangesteld als dirigent!”
Barbara Catharina, achternicht van verdachte B.: “We liepen die avond rustig in de richting van de markt, toen ze met z’n vijven op ons af kwamen, die Geyersbach voorop. Met stokken! Hij eiste excuses van B. en vervolgens schold hij hem uit voor hondenlul of smerige hond, dat weet ik niet meer precies”
De buurtbewoonster: “Als brulapen stormden ze op elkaar af. Toen zag ik dat B. zijn mes trok, het leek wel een slagersmes. Die Geyersbach probeerde B. met zijn knuppel van zich af te houden. Maar B. was sneller en hij stak met zijn mes op Geyersbach in. Hij had hem wel kunnen vermoorden. En dat meisje maar gillen. Nou, toen hebben de andere knullen die twee uit elkaar weten te trekken. B. had de jas van Geyersbach volkomen aan flarden gesneden”

Aldus mijn vrije vertaling van het verslag van de zitting van het juridisch Consortium in Arnstadt, een provincieplaats in de buurt van Erfurt in Thüringen, Duitsland, gedateerd 5 augustus 1705.
Driehonderd zes jaar later had zo’n incident ook plaats hebben kunnen vinden in een provinciestad als Groningen, rond de Grote Markt. Het Dagblad van het Noorden had er ongetwijfeld gewag van gemaakt. Geschreeuw, intimidatie, een vechtpartij waarbij iemand een mes trekt, gegil, beschonken studenten. Als bewoner van de Oude Ebbingestraat erger ik mij in 2013 regelmatig aan het testosteron-gebral en -gebrul. Toch vraag ik me af: neemt het lawaai toe of mijn tolerantie af?
Wat dit voorval in Arnstadt pikant maakt is de naam van de hoofdverdachte: Bach!
Ja, Johann Sebastian. Ja, de geniale componist van de Matthäuspassion, ja de allergrootste componist die de bijna goddelijke eretitel ‘De Vijfde Evangelist’ draagt, ja de onovertroffen meester van fuga en contrapunt en ook nog eens vader van twintig kinderen. Díe Bach woonde van 1703 tot 1707 in Arnstadt, waar hij zijn eerste baan had als organist en dirigent van de Neukirche.
Op de markt van Arnstadt staat een bronzen beeld van Bach als jongeling: een tegen een steen leunende slungel met een arrogante blik in zijn ogen. Die Geyersbach had natuurlijk gelijk: Johann Sebastian was een opgefokte puber met een kort lontje. Nu zou deze ADHD-er al lang ontslagen zijn, zeker door een kerkbestuur.
Wel iets anders dan het beeld dat we kennen van de oude Bach: een streng heerschap met een gepoederde barokpruik. Beeldvorming dus.

Vorige maand brak er in NRC-Handelsblad een felle discussie uit over de taak van de overheid die ons zou moeten beschermen tegen geluidsvervuiling in de publieke ruimte. Het ging vooral om het opdringerige gedreun van moderne party’s, met hun onontkoombare beats van House, Techno en Metal. Maar valt het gebrul van geniale muzikale pubers hier ook onder? Valt de uitvoering vorige maand van ‘Le Sacre du Printemps’ door het Noord Nederlands Orkest op onze Grote Markt ook onder overmatig lawaai in de publieke ruimte? Selectieve verontwaardiging? Wanneer moet de overheid ingrijpen?

Volgens Bachhagiografen was het een onschuldig akkefietje in Arnstadt, volgens andere biografen was het een complete rel. Uiteindelijk werd het conflict tussen de jonge musicus Bach en de student Geyersbach in der minne geschikt, na een formele berisping van beiden. Heel modern dus, een soort mediation avant la lettre.
In 1707 trouwde de stoere Bach met zijn achternicht Barbara Catharina…
Geen dag zonder Bach. Want Bach swingt en ontroert, Bach is innerlijke rust en intense beweging, Bach is jeugdige overmoed en bezonken wijsheid, Bach is het leven en de dood, Bach is ‘Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder’.

Onze tijd kan niet zonder de inspiratie van Bach. Al een paar keer heb ik korte stukjes instrumentele muziek van Bach een rol laten spelen bij kleine conferenties die ik voorzat. Bijvoorbeeld 'Inventions & Partita' voor viool, gespeeld door Janine Jansen. Emotionele, prikkelende, vrolijke, tot nadenken stemmende, soms hilarische en altijd verrassende muzikale pareltjes. Niet langer dan één tot anderhalve minuut. Om de concentratie te bevorderen in de aanloop naar een discussie, om te ontspannen na een felle discussie.

Onze tijd kan niet zonder Bach in de publieke ruimte. Sinds een paar jaar zet de gemeente Groningen met succes speciaal opgeleide mediators in bij conflicten tussen buren. Het merendeel van die burenruzies blijkt, net als driehonderd jaar geleden, te gaan over geluidsoverlast. Toch weet ik bijna zeker dat het zelden voorkomt dat jongeren op zomeravonden horendol worden van de oorverdovende dreunende boxen in de openstaande ramen en deuren van die wat oudere buren… met de Brandenburgse concerten van Bach, alle zes.

PS. Wellicht staat er binnenkort nóg een standbeeld van een beroemdheid op de markt van Arnstadt: Marcel Kittel, sprinter en viervoudig etappewinnaar in de laatste Tour de France. Geboren in Arnstadt, 25 jaar geleden.