De Franse schrijver en
filosoof Michel Houellebecq zegt in zijn roman ‘Onderworpen’: “Het verleden is
altijd mooi. En wat dat betreft, ook de toekomst. Alleen het heden doet pijn.”
Een paar dagen geleden
keek ik met ingehouden adem, verkrampte spieren en hooggespannen zintuigen naar
mijn verleden in de roemruchte zwakzinnigeninrichting Dennendal. Bijna twee uur
heb ik naar het verhaal van Bartho Smit van vijfenveertig jaar geleden gekeken.
(Dennendal? Ik werkte er van
1970 tot 1974 als lid van wat nu het Managementteam zou heten. Carel Muller was
de grote inspirator, de goeroe wellicht, de directeur van Dennendal. Wij wilden
breken met het ‘medisch model’, probeerden de organisatie te democratiseren en
waren van plan om de inrichting open te stellen voor de samenleving. Werd het
experiment een mislukking? In juli 1974 werd de bezetting van een van de
paviljoens van Dennendal door een politiemacht gebroken: besluit van het als
progressief betitelde kabinet van Joop den Uyl. Een regelrechte rel, waar
toentertijd de kranten bol van stonden. Maar dankzij Dennendal kantelde de zorg voor verstandelijk gehandicapten.)
Zes jaar geleden maakte onze
zoon Joris, gefascineerd door het verhaal over Dennendal, een voorstelling over het historische
conflict. Samen met hem speelde ik zíjn stuk in theaters, op festivals en in
zorginstellingen. Joris
wilde laten zien dat iedereen iets nodig heeft om voor te strijden, iets wat
het leven de moeite waard maakt, iets waarvoor je je bed uit komt. Maar waar kun
je mij en mijn generatie Nix nog voor wakker maken, vroeg Joris zich af. We hebben
alles, we hoeven nergens moeite voor te doen, we hebben geen idealen meer nodig
om iets te bereiken…Dus Joris zette zijn idealistische vader hoog op een
voetstuk. Uiteraard wilde ik daar niets van weten en dat had tot gevolg dat ik
zijn theatrale opzet omver kegelde. Generatieconflict? Het lukte niet om een
conflict over het Dennendalconflict te krijgen. Wij bleven als vader en zoon van elkaar houden.
En
nu heeft hij een filmscript geschreven over de opkomst en ondergang van Dennendal.
Veertien gerenommeerde acteurs van het Nationale Theater in Den Haag, collega’s
van Joris, lazen de rollen van de film die hopelijk gemaakt zal worden. In een
kleine zaal van de Koninklijke Schouwburg voltrok zich het drama vol strijd en
twijfel, liefde en jaloezie, macht en onmacht, heldhaftigheid en angst,
mededogen en egoïsme. In dat spektakel keek ik naar mijzelf, groeiend van een
bijrol naar een hoofdrol.
Heden
en verleden vloeiden door elkaar. Daar in mijn theaterstoel ervoer ik weer hoe
ik had genoten van het gevoel dat wij in 1974 het gesprek bepaalden van ‘progressief’
Nederland, hoe we het nieuws beheersten en manipuleerden, hoe we onze
tegenstanders uitlachten. Ik genoot weer van de krankzinnige en ontroerende verrassingen van
onze zwakzinnige ‘pupillen’, van de solidariteit van veel ouders, van de
kameraadschap onder groepsleiders en stafleden. Vanuit de veilige afstand van
het nu vermaakte ik mij over het krampachtige gestuntel van al die domme en
bekrompen politici, van de belachelijke hetze en het nep-nieuws in de koppen en kolommen van De
Telegraaf. Inderdaad: het verleden was mooi. Hoofdzakelijk mooi…
Sex
& drugs & rock and roll, maar ook ontrouw en bedrog, ondermijnden mijn
eerste huwelijk en dat doet in het heden nog steeds pijn. Joris had mijn
ex-vrouw een droeve rol in het script gegeven.
Tijdens
het Dennendalconflict kantelde mijn leven. Ik leerde Coby kennen, met wie ik
sinds 1980 samen ben. In het stuk speelt zij een kritische journalist, die mij
met pijnlijke vragen bestookt. Nooit zal ik vergeten hoe ik toen genoot van de spanning. Zo mooi en soms zo moeilijk: die
pijnlijke vragen stelt zij nog steeds… Wij werden de ouders van Joris, die nu het script over
ons leven schrijft. Bizar en spannend.
De
panelen verschuiven, het decor wisselt voortdurend tussen verleden en heden. Ik
kom mijzelf in het script van Joris tegen als een voorzichtig mens tussen alle
radicalo’s. Maar nu als kijker ervaar ik die Bartho als een slapjanus, ja het
heden doet pijn. Of zijn het twee kanten van dezelfde medaille? Ik kom mijzelf
via de acteurs van het Nationaal Theater tegen als een steeds grotere supporter
van Dennendaldirecteur Carel Muller. Vanuit mijn comfortabele theaterstoel nu hoor
ik een Bartho die zijn kritisch vermogen en onafhankelijkheid inlevert, ja het
heden doet pijn. Weer de twee kanten van de medaille, maar ook de kracht van het script van Joris: niet eendimensionaal maar vol dilemma's, geen clichés van helden óf schurken maar een meeslepend verhaal van twijfelende mensen.
In
de Dennendalvoorstelling die wij zes jaar geleden speelden voerde Joris een zwaar
bewapende politiemacht op, met waterkanonnen en tanks, straaljagers en helikopters.
“Ach Joris” zeg ik dan “het waren de plaatselijke koddebeiers uit Den Dolder en
Zeist die de bezetting van paviljoen Lorentz zo vreedzaam mogelijk moesten beëindigen.
Wij kénden die mannen…”
Dus
ik relativeerde het drama kapot, met als gevolg een theatrale woede-uitbarsting
van Joris, mijn tegenspeler én mijn zoon. Hij maakte het verleden mooi, ik
verknoeide de voorstelling. Maar dat deed ik in opdracht van Joris! Hijzelf had die
tekst inclusief míjn rol geschreven…
En
de toeschouwer bleef in verwarring achter, want wie was wie in die voorstelling
en wie was aan het woord? Joris de acteur of de zoon? Welke Bartho?
En
precies dát overkwam mij toen ik naar het filmscript en de acteurs luisterde. Wie
ben ik? Wie was ik? Wat komt er van mij terecht? Fascinerende psychologie,
indringende filosofie, verwarrend theater, doodvermoeiend narcisme.
Na
afloop van de scriptlezing namen Joris en ik plaats op het podium voor de
reacties van de acteurs en de bezoekers. Het was heel geanimeerd, maar ik weet
nauwelijks meer waar we het over hebben gehad. Daarom citeer ik, zonder
permissie, uit een app van acteur Mark Rietman aan Joris: “Ik vind dat je een
fantastisch script hebt geschreven! En je vader en jij, twee mooie mensen.”
